بله درست است، «جوکر» تاد فیلیپس یک واکین فینیکس فوق‌العاده دارد اما مگر فینیکس در دیگر فیلم‌هایش هم اینقدر فوق‌العاده نبوده و قدر ندیده بود که حالا «جوکر» بخواهد برایش کسب آبرو و اعتبار کند؟ مگر فیلم‌های «او»، «مرشد» و «فساد ذاتی» اصلا با تصور حضور بازیگری جز واکین فینیکس قابل تصور هستند؟ او یکی دو سال پیش هم فیلم دیگری با مضمونی به نسبت مشابه با «جوکر» بازی کرده بود به نام «تو هیچ وقت واقعا اینجا نبودی». در آنجا هم او آدمکشی بود که باید با مادرش روزگار می‌گذراند و شرایط او را به سمت ویرانگری سوق می‌داد. تفاوت اینجاست که در آن فیلم شخصیت اصلی راهش را خودش انتخاب کرده و براساس فشار جامعه نیست که به آدمکشی حرفه‌ای روی آورده و از طرفی هم رابطه‌اش با مادرش بسیار پیچیده‌تر از رابطه جوکر با مادرش بود. تمامی المان‌های کلیشه‌ای که در «جوکر» از نظر تاثیر جامعه بر فرد و از نظر رابطه با والدین در شکل‌گیری شخصیت فرزند وجود دارد، در «تو هیچ وقت واقعا اینجا نبودی» به شکلی غیرکلیشه‌ای و واژگون وجود دارد، اما خب فیلم کمتر دیده شد، حتا با اینکه در کن نمایش داشت و برعکس «جوکر»، فینیکس برای آماده شدن برای آن نقش حسابی چاق کرده بود.

 عجیب است؟ اصلا! آن فیلم یک کار مستقل و بی‌ادعا بود و «جوکر» در عوض یک کار پرسروصدای هالیوودی است که پول عظیمی پشت تبلیغاتش وجود داشته و طوری رسانه‌ها از آن حمایت کردند که اصلا راهی جز دیدنش باقی نمانده و امکان نقدش هم به دلیل محبوبیت خود شخصیت جوکر دشوار شده است و باید پذیرفت که واکین فینیکس چنان در این نقش می‌درخشد که برای دو ساعت مسحور او می‌شوی و کم‌و‌کاستی‌های فیلم را کلا فراموش می‌کنی.

مقایسه «جوکر» با فیلم‌های «بتمن»، مخصوصا آنهایی که کریستوفر نولان سر هم کرد – سه فیلم پرمدعاتر از «جوکر» که به شکل رقت‌انگیزی طولانی بودند و به شکل جالبی قابل‌تحمل‌ترینشان «شوالیه تاریک» بود با محوریت شخصیت جوکر – کار درستی نیست، شاید مقایسه بازی فینیکس و هیث لجر در یک نقش مشترک جذاب باشد و حتا آموزنده برای بازیگران اما فیلم فیلیپس اساسا سعی کرده یک فیلم ابرقهرمانی نباشد، بیشتر فیلم او پیش‌درآمدی است به دنیای فیلم‌های بتمن – اصلا قسمت کشته شدن پدرومادر بروس وین به دست یکی از رهروان جوکر که مثل وصله‌ای ناجور می‌ماند برای همین در فیلم گنجانده شده – و تلاش بر این بوده که فیلم روانشناختی ساخته شود از تولد شر. خب از فیلمسازی مثل تاد فیلیپس انتظار نداریم که وقتی قرار است تولد شر را تصویر کند چیزی حتا چندصد کیلومتر نزدیک به فصل سوم «توئین پیکس» یا حتا در چندده کیلومتری «خانه‌ای که جک ساخت» لارس فن تریه به ما تحویل دهد، به هر حال او مجموعه «Hangover» را ساخته.

حتا تمسک فیلمساز به فهرست «پنج فیلمی که باید قبل از جوکر ببینید» هم یاریگر نیست، نزدیک‌ترین فیلم آن مجموعه به «جوکر» از نظر محتوا «راننده تاکسی» است و حتا می‌توانم ادعا کنم که «جوکر» کپی بدخط و بی‌سلیقه‌ای از «راننده تاکسی» است که مقداری «سلطان کمدی» – هر دو ساخته مارتین اسکورسیزی – در آن تزریق شده. رابطه جوکر با همسایه، فضای مثلا ملتهب اجتماعی شهر و انتخابات قریب‌الوقوع و در نهایت روی آوردن شخصیت اصلی به پاک کردن کثافت جامعه به دست خودش، همگی المان‌هایی هستند که مستقیما از «راننده تاکسی» به «جوکر» راه باز کرده‌اند. اما هر چقدر پرداخت پل شریدر و مارتین اسکورسیزی از آن قیام یک‌نفره عمیق بود و آموزه‌ها و دغدغه‌های مسیحیت در شکل دادن به شخصیت تراویس بیکل کمک می‌کرد و بعد انسانی روابط شخصیت‌ها و تقابل آنها دربرابر فشار جامعه برآمده از درونیات و خواست خودشان بود، در «جوکر» ما با پوسته‌ی یک فیلم روانشناختی/اجتماعی/انتقادی روبه‌رو هستیم که به همه چیز ناخونک زده و چون توانایی عمیق شدن در ابعاد مختلف داستانش را نداشته، به خرامیدن و رقصیدن شخصیت اصلی و ماسک جذابش دل خوش کرده است. درواقع زیر ذره‌بین بردن متن و اجرای «جوکر» – متن و اجرایی کاملا استاندارد و کارخانه‌ای همچون دیگر محصولات کارخانه عظیم هالیوود – بیشتر نشان می‌دهد که چطور بازی واکین فینیکس قرار بوده تمامی ضعف‌های فیلم را بپوشاند، درست مثل همان ماسکی که جوکر روی صورتش نقاشی می‌کند تا اندوهش را بپوشاند و فینیکس با بازی خیره‌کننده، با استفاده درخشان از فیزیک و حرکات اعضای صورتش حتا جزئی‌ترین آنها کمک بی‌نظیری به فیلم کرده است. بازی او از آن بازی‌هاست که حتا اگر نخواهی هم تو را میخکوب خودش می‌کند و راهی جز تحسین برایت باز نمی‌گذارد.

«جوکر» از نظر جهان‌بینی هم عقب‌مانده است – فقط آن را با «راننده تاکسی» و تیغ تیز انتقادهایش مقایسه کنید – و ایده شورش فقرا در برابر ضعفایش هم بویی از تزویر و دورویی دارد، چون وِین پدر آدمی پلید و شرور نیست – او از اتهام تعدی به مادر جوکر مبرا می‌شود و شکل کشته شدنش هم بسیار معصومانه است – مشکل او این است که فقط پولدار است و فقرا برای این در برابرش قد علم می‌کنند که چرا ما پولی در جیب نداریم و او پول دارد، چرا برخی در وال استریت دارند روز‌به‌روز پولدارتر می‌شوند و ما نمی‌شویم و… این نگاه ابتدایی به مسئله تضاد طبقاتی باعث می‌شود فیلم هیچ فرقی با مجموعه فیلم‌های خون و خون‌ریزی «تطهیر / Purge» نداشته باشد و درواقع نشان می‌دهد قبای فیلم انتقادی/اجتماعی برای «جوکر» حسابی گشاد است (به این هم دقت کنید، «بتمن» که قرار است منجی شهر گاتهام شود فرزند یک آدم ثروتمند است و اگر این ثروت نبود او هم یا جوکر می‌شد یا یک مفلوک دیگر). باور ندارید؟ کلیدی‌ترین صحنه فیلم، آنجایی که جوکر برای اولین بار مرتکب قتل می‌شود، در مترویی اتفاق می‌افتد که معلوم نیست چرا سه جوان پولدار وال استریتی سوارش شدند، مترویی که بوی گند و ظاهر کثیفش ممکن است روی لباس این سه جوان خط بیندازد و ارابه‌ای است برای جابه‌جایی طبقه فرودست! این صحنه به‌خوبی نشان می‌دهد برخلاف شریدر/اسکورسیزی که درکی عمیق از فلاکت و نکبت جامعه خود داشتند، سازندگان «جوکر» فقط با ظاهر چیزی به نام تضاد و نبرد طبقاتی آشنا هستند.

می‌شود بحث جهان‌بینی سترون «جوکر» را با  اشاره به زنان فیلم هم ادامه داد، سه زنی که در فیلم حضور دارند یکی مادر جوکر است که بعدا مشخص می‌شود زنی بوده بی‌مسئولیت و دچار توهم که بخشی از بدبختی جوکر به دلیل رفتارهای اوست، دومی زن همسایه است که برخورد جوکر با او مثل یک ابزار است و درنهایت هم قربانی می‌شود و دیگری دختر داخل متروست که جوکر باید از دست مردان حریص نجاتش دهد (مددکار اجتماعی را هم می‌شود اضافه کرد که حضور منفعلش فیلم برای تحریک بیشتر جوکر است). حتا در این روزها که کمپانی مارول هم فهمیده حداقل برای حفظ ظاهر هم که شده باید زنان را به شکلی قدرتمند نمایش داد و فقط موجوداتی زیبا و ضعیف، سازندگان «جوکر» در دنیای مردسالارانه خود دست و پا می‌زنند و مدعی چیزهایی می‌شوند که هیچ درک و شناختی از آنها هم ندارند. برای دیدن تصویری واقعی از دهه‌ای که جوکر در آن زیست کرده به نظرم بهترین و تازه‌ترین پیشنهاد سریال «Deuce» است و اگر فرصت سریال دیدن ندارید، همان «راننده تاکسی» را چندده بار دیگر ببینید. 

«جوکر» یک فیلم یک بار مصرف است، فیلمی برای فراموشی به جز یادآوری خرامیدن‌های واکین فینیکس که با ردای بتمن و نه ماسک جوکر، فیلم را برای دو ساعت قابل تحمل نگه می‌دارد.

این متن پیش از این در روزنامه سازندگی منتشر شده است.
درباره فیلم فساد ذاتی می‌توانید اینجا بخوانید

Total Views: 454 ,