کاسموس
Cosmos
کارگردان: آندری ژوافسکی
(چهار ستاره از پنج ستاره)

اگر فیلم «کاسموس» اولین برخورد کسی با فیلمی از آندری ژوافسکی باشد، احتمالا بعد از بیست دقیقه قید تماشای آن را می‌زند، اگر هم برخورد اولش نباشد و جدا از «تسخیر» فیلم دیگری هم از این کارگردان سازش‌ناپذیر لهستانی (و فرانسوی به دلیل کار در فرانسه برای مدت بسیار) دیده باشد، می‌داند فیلم در همان دنیای عجیب و دست‌نیافتنی دیگر فیلم‌های ژوافسکی می‌گذرد و باید با صبر به تماشای آن نشست. «کاسموس» به‌شدت پیچیده است و ما را به سفری غریب می‌برد، سفری شبیه آنچه در «وداع با زبان» گدار تجربه کردیم، اما بدون تلاش برای خلق زبان سینمایی نوین و یا موضع‌گیری‌های مقاله‌وار گدار درباره‌ی هر موضوعی، درواقع چیزی که دو فیلم را به هم نزدیک می‌سازد، آفرینش جهانی شخصی توسط دو فیلمساز است که اتفاقا کلید ورود به آن را هم به سختی در اختیار کسی قرار می‌دهند. داستان «کاسموس» را می‌شود خیلی ساده تعریف کرد، مرد جوانی برای نوشتن داستانی به خانه‌ای می‌رود و آنجا از آنچه می‌بیند و خیال می‌کند الهام می‌گیرد و می‌نویسد. آنچه ما در فیلم هم می‌بینیم همین داستان در حال شکل گرفتن است، داستان که نه، یادداشت‌هایی پراکنده که قرار است سروشکل رمان به خود بگیرند، پراکندگی که درک فیلم را و نزدیک شدن به آن را دوچندان دشوارتر می‌سازد. شخصیت‌های ژوافسکی انگار خودشان از کاسموهای متفاوتی در این خانه جمع شده باشند، جلوی دوربین رژه می‌روند و دیالوگ‌هایی بر زبان می‌رانند که گاه مستقیم از دل نوشته‌ای دیگر، مثلا «سرخ و سیاه» استاندال بیرون آمده است و یا ارجاعی است به فیلمی یا فیلمسازی دیگر، نمونه‌اش بدل کردن بخش پایانی نام «اسپیلبرگ» یعنی «لبرگ» به «بلرگ» و استفاده از آن توسط پیرمرد مجنون صاحبخانه است، اینکه این فعل چه معنایی دارد، احتمالا فقط خود ژوافسکی می‌دانست و چند تن از نزدیکانش مثل رابرت برد منتقد!

گنجشکی که به دار آویخته شده، مرغی پوست‌کنده که به دار آویخته‌شده، گربه‌ای که به دار آویخته شده و در نهایت نامزد دختر صاحبخانه که خودش را دار می‌زند، موتیف‌های غریب و گاه بیمارگونه‌ای هستند که سراسر فیلم را پوشانده‌اند، این تصویرسازی‌های نامانوس هم ریشه در دنیای ذهنی ژوافسکی دارد و هم ذهن سوررئال ویتولد گمبروویچ، نویسنده لهستانی که فیلم اقتباسی از رمانش به همین نام است. اما زیرورو کردن رمان‌های گمبروویچ هم احتمالا راهی به فیلم باز نکند، چراکه اساسا فیلم علاقه‌ای به رمزگشایی ندارد، درست شبیه فیلم‌های تجربی لخ مایفسکی، هم‌وطن ژوافسکی که کارنامه هنریش به گستردگی و گوناگونی کارنامه کوکتو است. ما به عنوان مخاطب اگر فیلم را تا به انتها تماشا کنیم، در گردابی از همین نام‌ها و اسم‌ها خواهیم افتاد و تازه نامی از اشاره‌های مکرر فیلم به پازولینی، «جنگ ستارگان»، سارتر، نوسفراتو و… نبردیم. واقعا در برابر رگبار بصری و کلامی فیلم چه باید کرد؟

«کاسموس» بیش از هر چیزی شاید درباره‌ی آفرینش هنری و گره خوردن زندگی آفریننده/هنرمند با سوژه خودش باشد. ویتولد (که خودش هم به شباهت نامش با ویتولد گمبروویچ اشاره می‌کند) شیفته‌ی لنا می‌شود، و درواقع همین آشنایی است که جنون نوشتن ویتولد را دوچندان می‌کند و او را به مرز دیوانگی می‌کشاند. دیوانگی که نمود بیرونی آن نوشتن سریع جملاتی مفهوم و نامفهوم در قالب رمانی است که پایانی باز و انتخابی دارد. بازیگوشی‌های ژوافسکی در این فیلم، شبیه بازیگوشی‌های موج نویی‌های فرانسه (مخصوصا گدار) است که در کاراکترها در فیلم‌هایشان هر چه به ذهنشان می‌رسید به زبان می‌آوردند و درباره هر چیزی نظر می‌دادند، اینجا ویتولد و دوروبری‌هایش بیشتر به سینما اشاره می‌کنند و ادبیات؛ یعنی دو دغدغه‌ی همیشگی ژوافسکی! فیلمسازی که «کاسموس» را پس از 15 سال از آخرین فیلمش ساخت و مدت کوتاهی پس از پایانش چشم از دنیا و کاسموها فروبست. پس بیراه نیست اگر فیلم را وصیتنامه او بدانیم، فیلمی عصبی (کافی است استفاده از موسیقی در فیلم را به خاطر بیاورید)، سرشار از ارجاع، گاه خنده‌دار و گاه ترسناک درباره اینکه چطور باید اثری هنری را خلق کرد! «کاسموس» آخرین حرف‌های ژوافسکی درباره الهه الهام است، درباره‌ی اینکه چگونه عشق به منبع الهام، خالق را به حرکت (حرکتی که دست کمی از جنون ندارد) وامی‌دارد و جالب است که بازیگر نقش لنا یعنی ویکتوریا گوئرا، بی‌شباهت به ایزابل آجانی و سوفی مارسو، دو بازیگر محبوب ژوافسکی نیست! و همین ارجاع‌های درون و برون متنی فیلم را مضاعف می‌سازد.

Total Views: 2898 ,

4 comments

  1. ممنون بابت مطلب
    ندارید؟ letterboxd.com یه سوال شما اکانت
    برای ستاره دادن و نقد فیلم

    1. سلام، اکانت لترباکسد ندارم و ستارهها را همینجا می گذارم
      هرچند متوجه شدم لترباکسد هم ایده جذابی است

    1. سلام
      متاسفانه تا جایی که من دیدم فیلم زیرنویس فارسی نشده اما زیرنویس انگلیسی بسیار دقیقش موجود است که زیر نظر کارگردان انجام شده و تنها زیرنویس موجود انگلیسی برای فیلم است

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *